capitium
- a covering for the head: capitia = capitum tegmina, Varr. ap. Non. p. 542, 25; also an undervest, as put over the head, though Varr. derives it from capio: capitium ab eo quod capit pectus, id est, ut antiqui dicebant, comprehendit, Varr. L. L. 5, § 131 Müll.: induis, Laber. ap. Gell. 16, 7, 9 (Com. Rel. v. 61 Rib.); Dig. 34, 2, 24.—A vestment of a priest, Hier. Ep. 64.—
- II The opening in the tunic through which the head passed (eccl. Lat.), Hier. Ep. 64; id. Vest. Sacerd. 14; Vulg. Exod. 28, 32; 39, 21; id. Job, 30, 18.
ecclesie sue ~ium Pariis lapidibus marmoreisque columnis miro artificio renovavit et totum a fundamento opere sumptuosissimo novum erexit
dim. acram iiij sulcis minus que abuttant [sic ] super capucium Alexandri
quieta clamaverunt ‥ canonicis tria ~ia que incluserunt dicti canonici muro
in campo australi goras quas G. tenuit, que faciunt ij acras, et terciam acram que est caputium gorarum
xviij acras terre arabilis sicut jacent cum capuciis ‥ infra parochiam de B.
venit ad capuciam forlongi et vidit Philippum ‥ spicas colligendo
divertit cursum ‥ aque ‥, per quod tenentes de M. amittunt capucia continencia j acram et dim
dedi ‥ duas foreras cum caputiis prati
dedi ‥ j acram ‥ cum ~iis prati ejusdem acre
j dim. acram terre mee cum capudicio [sic ] prati ‥ jacentem super culturam que vocatur Marfurlonk’
emimus a B. S. quandam croftam terre arabilis et quedam ~ia prati que de nobis tenuit
- 1. (postklass.) opening voor het hoofd in de tunica;
- 2. (Laatl.) kap.
Capitiain mundo muliebri reponuntur ab Ulpiano l. 27. de Aur. et arg. legat.
Capitium , os tunicæ, vel alterius vestis, unde caput
immittitur. Auctor Mamotrecti : Capitium , quod est circa collum. S.
Hieronym. de Veste Sacerdotali, de tunica talari : In superiori parte qua collo
induitur, aperta, quod vulgo Capitium vocant. Capitium tunicæ, apud August.
Contra liter. Petiliani lib. 2. cap. 104. Job. cap. 30 : Quasi Capitio tunicæ
succinxerunt me. Eckeardus Jun. de Casib. S. Galli cap. 5 : Episcopus
Capitio cappæ imposito cum anhelus stetisset. Quibus in locis, Goldastus ait
Koller, quasi
Collare, quam vocem Germani adhuc retinent : Alemanni seu Helvetii
Halsmantelpro eo dicunt. Unde putat
Capitiuma
caputiodistinguendum, quod fuit tegmen capitis. MS. :
Et del peliçon se merveilloit, Que la Chevesce i ert en travers, Et si l'avoit vestu envers, Estrois estoit par Chevesce, etc. Id tamen in confesso esse debet, has voces plerumque confundi, et pro capitis
tegmine sumi. Ordericus Vitalis de Monacho degradato, vel remisso : Capitium illi
Abbas... abscidi fecit, eumque de Cœnobio expelli. Adde pag. 482. 854. Statutum
Henrici IV. Reg. Angl. apud Westmon. ann. 1 : Quod aliquis Miles, vel aliqua
persona minoris status det aliquam liberatam panni vel Capitiorum contra
formam statuti, etc. Vide Caputium.Chavesse. Acta Remis ann. 1396. ex Cod. S. Vict. Paris. :
Trois couleuvres lui monterent au
long de son ventre, et yssirent par la Chavesse de sa cotte. Ubi apertura
superior hujusce vestis designatur. Anonymi Leob. Chron. ad ann. 1333. apud Pez. tom. 1.
Script. rer. Austr. col. 948 : Ampliabant etiam tunc Capicia, id est, foramina, per
quæ caput vestem egreditur, ut in hominibus istis humeri, scapulæ, pectora in maxima
parte apparerent. Glossar. Lat. Gall. ex Cod. reg. 7692 : Habens 15.
libras... habeat equum, habergeon, Capitium de ferro, ensem et cultellum qui dicitur
dagger. Statuta secunda Roberti I. Scotor. Regis cap. 27. § 1 : Qui non
habuerit actonem et basinetum, habeat unum bonum habergellum... et unum Capitium de
ferro, et chirothecas de guerra. Vide Capellus ferreus.Chevet. Concilium apud S. Macram ann. 881. cap. 8. de Carolo M. :
Ad Capitium lecti sui tabulas cum graphio habeat,
etc.Qui nobis vitream majorem in Capitio fecit. Charta
ann. 1282. in M. Pastorali Eccl. Parisiensis lib. 20. Charta 220 : Omnes
Matricularii Ecclesiæ Parisiensis in omnibus et singulis quæ pertinent ad custodiam
totius Ecclesiæ Parisiensis, excepta illa particula, quæ dicitur Præsbyterium, sive
Capicium, etc. Chron. S. Petri Vivi pag. 753 : Scire est utile de
translatione sanctissimi corporis communis Patris Benedicti, quod causa meliorandi
Capitii, vel Monasterii Floriaci loci (qui super Ligerim fluvium est vel nominatur) in
navi ipsius Ecclesiæ per aliquod tempus collocatum est. Hoc anno præscripto, perfecto
Capitio, et choro, cum membris et utroque latere convenientibus, Abbas Simon,
etc. Veteres Consuet. Floriacensis Cœnobii : In vigilia Nativitatis
Domini... januæ Capitii aperiantur. Vide Bollandum 6. Febr. pag. 813. Chevet, et
Chevaisvocant. Vetus Poema MS. cui titulus,
le Rosier de S. Denys:
Monte ou Chevais à destre main, Ou gist le corps de S. Romain, En celui premier oratoire L'os de l'espaule du baptiste Saint Jean, dont ne dois estre triste, Y est mis en belle memoire.
Dedicatio Capitalis partis Ecclesiæ, et translatio B.
Dionysii et sociorum ejus in eamdem partem Capitalem, aliorumque sanctorum, quorum
ibidem corpora continentur xxiii. anno administrationis domni Sugerii
Abbatis. Ibid. pag. 813 : Hoc anno (1231.) cœpit Odo Abbas
renovare Capitulum Ecclesiæ B. Dionysii Areopagitæ, et perfecit illud usque ad finem
chori. Hic Capitalem partemet
Capitulum Ecclesiæidem omnino esse
Capitium, nemo est, qui non videat. Vide Caput Ecclesiæ et Capsum 3.
Chevetvocamus, adnixum fuerit altare : vel quia
caputsit Ecclesiæ, uti hæc pars appellatur non semel apud Helgaudum in Roberto Rege, ubi Ecclesiam S. Aniani Aurelian. describit :
Ad Caput S. Aniani unum, (altare) ad
pedes aliud. Infra : Caput autem ipsius Monasterii fecit miro opere
construi. Historia Abbatiæ Condomensis pag. 509 : Item fecit claudi
magnas fenestras Capitis Monasterii versus portam furni... Item fecit fieri vitreas
fenestrarum Capitis Monasterii in alto testudinis vestiarii. Nam et
Chevetpro capite usurparunt nostri. Vetus Poeta
de la vie de sainte Marie, ubi de S. Joanne Baptista :
Qu'Herode fist martirer, Li Chevet à une gleve trancher. Ut et Chevece. :
Dant Ysengrin en pié se drece, S'ahiert Renard par la Chevece Del point li donne tel buffet, etc. Sed et Parisiis nota ea appellatio, ubi plateas, seu compita vocant le Chevet de S. Landry, et
le Chevet de S. Jean en Greve, qua parte earumdem ædium sacrarum capita seu Presbyteria protenduntur. Vide Capsum Ecclesiæ.
CapiciiEcclesiæ cura incumbit. Gloss. Lat. Gall. MS. Thuanum :
Dedi etiam Capicerio, id
est, Sacristæ, etc. Testamentum Sugerii Abb. S. Dionysii ann. 1137 : A
toto capitulo obtinuimus, ut de capitio Capitiarius frater, quicunque sit ille,
refectionem Fratribus in refectorio ipsa die anniversarii nostri accurate persolvendo
procuret. Charta Hugonis Abbatis S. Dionysii ann. 1193. ex Tabular. ejusd.
Eccl. : Volumus et constituimus, ut 10. lampadibus, quæ ante altaria capitii nostri
per noctem tantum ardebant, oleum sufficienter a Capitiario ministretur, ut tam per
diem, quam per noctem in perpetuum ardeant.
Johannes ejus
Clericus, Dominus Guido de Noailles Capicerius Pictavensis.Post completorium ponit Capicerius cereos
ante unumquodque altare. Vita S. Winnoci Abb. cap. 13 : Manum casu ad
capitium ducens Capicerius, etc. Quam vocem frustra a capitationededucunt Meursius et Vossius, quasi
Capiceriusfuerit, qui capitale tributum exigit. Ita persæpe nugantur viri, licet doctissimi, heterodoxi, qui in rebus nostratibus Ecclesiasticis minus versati sunt, quod alibi non semel observamus. Perperam etiam vir doctus in Historia ædis sancti Aniani Aurelian. cap. 7. cum Primicerio confundit : neque feliciori conjectura alii
a capienda ceradictum putarunt, quod ut plurimum in Ecclesiis candelarum cæterorumque luminum dignitati isti cura incumbat, quia et altaris in quo reponi solent, eum perinde spectat.
Chavessier, in Lit. remiss. ann. 1408. ex Reg. 162. Chartoph. reg. ch. 212 :
Frere Guillaume de S.
Benoit, religieux du moustier de S. Martial de Limoges, et Chavessier du sepulcre dudit
moustier.
Capicerius Sanmellonianus Pontisarensis tantum
cum vicariis sedet, omnibus canonicis inferior. Munia hæc sunt : pulsare campanas,
ornare altaria, reliquias et vasa argentea custodire, ornamenta conservare et præparare,
sacramentum extremæ unctionis administrare in agone positis, diebus rogationum et
processionum missas cantare ; autoritate et censu curiali gaudet intra claustra S.
Melloni. Vide supra Capiceriatus. Capicerii, apud Sugerium Epist. 38. et in Charta Ludovici Regis Franc. ann. 1161. apud Sammarth. in Episcop. Parisiens. Vide eosdem pag. 438.
Et tradidit eidem Do.
Comiti.... totam partem, jus et rationem quam habebat in Capitio molendini, et in
praxeria, et ripatorio de portu, et in ripatorio ipsius aquæ, etc. Occurrit
rursum infra.Caput 3.
CAPIT´IUMa portion of a woman's dress, said by Varro to be so called because it covers (capit) the breast (Varr. L. L. 5.131, and de Vita P. R. iv. ap. Nonium, p. 542, s. v. capitia: cf. Gell. 16.7.9; Dig. 34, 2, 24). The word itself might lead us to suppose that it was originally, like capital, a covering for the head; but there is express testimony that it was worn over the tunic (Laber. ap. Aul. Gell. l. c.) and covered the breast, not the head (Müller, ad Fest. p. 57). Rich, and after him Saglio, have identified it as a corset, not unlike those still worn by the present women of Italy, and have figured it from a sepulchral marble published by Gori (Inscript. Antiq. Florent. p. 344).
[W.S] [W.W]A portion of a woman's dress, said by Varro to be so called because it covers (capit) the breast (Varr. L. L. v. 131). The word itself might lead us to suppose that it was originally, like capital, a covering for the head; but there is express testimony that it was worn over the tunic, covering the breast and not the head.