imperialis

impĕrĭālis (inp-), e, adj. [imperium, II. B. 3. b. β],

• of the empire or emperor, imperial: statuta, Dig. 47, 12, 3: praeceptum, Cod. Th. 3, 12, 2: ornamenta, Capitol. M. Aur. 17: molestia, Aur. Vict. Epit. 2: culmen, Amm.21, 16: imperia et omnia imperialia sic horruit, ut, etc., Capitol. Pert. 13, 1.—Adv.: impĕrĭālĭter, imperially: existimantes, Cod. Just. 6, 51, 1 fin.

imperiālis, e (imperium), kaiserlich, Kaiser-, fasces, Aur. Vict.: statuta, ICt.: ornamenta, Capit.: molestia, Aur. Vict.: potestas, Ambros.: leges, Augustin. – neutr. plur. subst., imperium et omnia imperialia (allen den Thron umgebenden Glanz) sic horruit, ut etc., Capit. Pertin. 13, 1.

imperialis [CL] 1 of an emperor, imperial; b (w. ref. to insignia, ceremonial, or sim.); c (w. ref. to imperial court, its officers, or sim.); d (as sb. m. or f.) an emperor’s subject. e (majestas ~is or sim., esp. as form of address). [Babilas] ad palatinas ducitur zetas et ~is ypodromi vestibulum Aldh. VirgP 33 (cf. WW: 10‥ imperalis [sic MS] hypodromi, þæs caserlican huses); 799 alia est ~is dignitas et secundae Romae saecularis potentia; quam impie gubernator imperii illius [sc. Constantinus V] depositus sit ‥ crebrescit Alcuin Ep. 174; c944 si aliquo modo fieri posset ut totius mundi opes ante nostros ponerentur obtutus ita ut ~i munere nobis universaliter deservirent, libenter illa omnia distribuerem O. Cant. Ep. 66; [Fredericus II] mundo incognitus latuit in habitu peregrino, nunc se imperatorem fuisse ostendens, argumento visibili et indiciis manifestis ~em vendicans dignitatem. Fredericus itaque, dum imperio fungeretur et ecclesie adversaretur Romane, per ipsam privabatur ~i nomine et honore Flor. Hist. III 61–2; ergo imperium non est a papa, nec imperator dignitatem ~em vel gladium materiale quoad execucionem ab eo tenetur recipere Ockham Pol. III 279.  b a Domitiano, qui ‥ sceptris ~ibus fretus saeva tormentorum supplicia orthodoxae fidei cultoribus irrogabat Aldh. VirgP 7 p. 235 (cf. ib. 50 p. 305: Dioclitianus ‥ sceptris ~ibus infeliciter functus); in auxilium Michaelis, quem Danai de throno ~i expulerunt Ord. Vit. IV 3 p. 172; 1170 vestis ~is cum diademate P. Blois Ep. 93. 292A; ~ia insignia W. Fitzst. prol. 19 (v. imperium 3a); Romanus ‥ filiam suam donavit Constantino: et ita ~ia indumenta et diadema assumpsit et Christophorum filium suum ad imperandum accivit super dominum suum R. Niger Chr. I 77; Constantinopolitanus imperator, sede mutata, non dignitate, suo jure, non papali beneficio, ~ia gestat insignia Gerv. Tilb. II 18 p. 941.  c sub monte tandem Celio ingressi sunt speluncam, quibus ministri ~es lapidibus obstruxerunt hostium, ne liberum Christi testes haberent egressum Osb. Clar. V. Ed. Conf. 18 p. 100; 1235 magistro P. de Vinea, magne curie ~is judici CalCh I 200; 1236 H. de Aeps, ~is aule marescallum, ‥ honorifice recepimus RL II 8 (= TreatyR I 28); s1245 T., procurator ~is M. Par. Maj. IV 445 (cf. ib. 456: procuratores imperatoris).  d hactenus servivimus duci de progenie Rollonis, nunc ‥ paremus regi magno de prosapia Karoli magni imperatoris. hucusque fuimus ducales, nunc vero sumus regales vel quod majus est ~es Ord. Vit. VI 10 p. 93; s1251 erat ‥ Conradus ‥ omnibus de imperio amabilis ac formidabilis. et Henricus frater ejus ‥ universis ~ibus gratus exstitit et graciosus M. Par. Maj. V 200.  e s1188 quoniam ~is majestas neminem citra diffiduciationem impetit, hostibus suis bella semper indicit, destinatur ab imperatore [sc. Frederico I] nuncius ‥ ad Salahadinum Itin. Ric. I 18 p. 34 (cf. Gir. PI III 16 p. 267); id ergo precor apud ~is majestatis benevolentiam ut ‥ Gerv. Tilb. pref. p. 883; tua ~is majestas a Karolo magno Romanum redintegratum imperium tenet Ib. II 18 p. 938; 1235 ~em magnificenciam copiosa prosequimur graciarum accione RL I 474 (cf. TreatyR I 93); 1236 ~is celsitudo RL II 9; 1242 super hiis autem ~em magnificentiam duximus certificandam (Ad Imperatorem) Cl 532. 2 proceeding or issuing from, performed by, an emperor; b (w. ref. to edict or sim.); c (w. ref. to Roman law). ~i auctoritate juvans, ne qui praedicantibus quicquam molestiae inferret Bede HE V 10 p. 299; venerandis legibus et ~ibus cautum esse sanctionibus Gir. SD 60; s1244 misit dominus imperator ‥ magistrum Walterum de Ocra ‥ ~es literas deferentem M. Par. Min. II 492 (cf. id. Maj. IV 371: epistolam ~em); s1176 cum [Alexander papa] fugeret a persecucione ~i et non erat ei tutus transitus per terram, immo per mare, ‥ Id. Maj. II 300; nec unquam certificabuntur nisi per apostolicam auctoritatem vel ~em, aut per auxilium alicujus regis magni prebentis philosophantibus adjutorium Bacon Maj. I 300; s1320 proclamatum fuit ‥ quod omnes notarii auctoritate ~i creati essent ab officio suspensi Ann. Paul. I 288; 1465 publicus auctoritate ~i notarius Conc. Scot. I ccxlvii.  b s1188 eum [sc. Fredericum I] totius imperii sequuntur magnates; et, apud Maguntiam, ubi ex edicto ~i convenerant, ‥ omnes in votum tam eximie peregrinationis proclamant Itin. Ric. I 19 p. 43 (cf. Gir. PI III 19 p. 273); [judex] sic penas pro commisso de legis ~is vigore intentat W. Newb. Serm. 888; [Constantinus] jussit ~i edicto Deum verum ‥ ab tota urbe coli Flor. Hist. I 180.  c lex ~is minorem viginti quinque annis ad tutele officium non admittit P. Blois Ep. 13. 41A (cf. Inst. Just. 1. 14. 2 etc.); ad hoc autem exemplum de jure ~i sumptum, plenum equitate et pietate hic apponere et huic adaptare casui preter rem non putavimus, ubi et cautum reperitur in hunc modum: piorum imperatorum emanavit auctoritas ut ‥ Gir. SD 74 (cf. Digest 14. 2. 8); leges ~es que supreme sunt inter leges seculares ‘non dedignantur sacros canones imitari’ Ockham Pol. I 20 (cf. CJC II 241, based on Novellae Justiniani 83. 1); s1291 ad leges communes, sc. ~es, dicit esse recurrendum Fordun Cont. XI 4 p. 139. 3 pertaining to or affecting an empire. b (of territory or city) forming part of an empire or being the seat of an empire. c (w. ref. to money) current in an empire. p801 praeter ~es et publicas curas Alcuin Ep. 308 p. 471; quae Romae fuerat imperialis honor Garl. Tri. Eccl. 56.  b Mediolana olim civitas ~is Alcuin WillP 32 p. 139; imperialis ubi Burgundia surgit in Alpes H. Avr. Hugh 22.  c s1249 octodecem milia librarum de moneta ~ium, que tantum fere valet quantum exterlingorum M. Par. Maj. V 78; j gr’ ~is Ac. H. Derby 241 (v. 2 grossus 10b). 4 worthy of or befitting an emperor. b acting like an emperor, ? tyrannical; c (n. as adv.). ~ibus et terrenis hornamentis indui contempsit Eccl. & Synag. 87; dedecus est cuiquam generoso degenerare, / imperialis enim res est tibi non ob honores, / qui te contingunt, preclaros ledere mores D. Bec. 111; Tiberius Cesar ‥ processit in senatum cum gloria ~i Eul. Hist. I 138; hospitium quale manet ejus ut imperiale Vers. Hen. V 13.  b suscepit humilis quod fors jubet imperialis Frith. 317; quibus imperialis / est dominus nummus D. Bec. 1557 (v. dea c).  c tempore rapto / imperiale tonans acies Agamemno labantes / increpat J. Exon. BT V 360. 5 (pannus ~is) imperial, sort of high-quality cloth; b (as sb. m.). Cf. OF [drap] emperial. s1178 comes W. de Magnivilla Jerosolimis rediit ‥ qui peregre profectus, sicut altaria multarum per Angliam ecclesiarum habuerat in memoria, sic et rediens habuit in veneratione, pannos, quos civitas Constantinopolis vocat ~es, passim locis distribuens religiosis Diceto YH 428.  b 1245 de capis minus preciosis: ‥ capa alia ejusdem [Nicholai] vetus est de panno serico, ut dicitur, ~i cum pavonibus et arboribus contexto. capa Roberti de C. est de ~i cum leonibus sine morsu Invent. S. Paul. 478; 1295 tunica de ~i cum arboribus rubeis et leonibus aureis . ‥ item tunica de alio ~i florigerata viridi et rubeo . ‥ item tunica ex alio ~i quasi marmorea Vis. S. Paul. 322; frontale ad altare de ~i debili Ib. 331. 6 (catharticum ~e) sort of purgative. Gilb. I 17v. 1, etc. (v. 3 catharticus b). 7 (w. ref. to a king) imperial, royal; b (w. ref. to a kingdom or sim.). 948 (13c) Eadredus gratia superni regis ~i stemate tocius Britannie sublimatus CS 860; 956 (12c) ~i Anglo Saxonum diademate (v. diadema 1a); c956 mansas ‥ reddere procurat ~is nostra potestas CS 936; sanctam Edgitham de Wulfrida, quam certum est non tunc sanctimonialem fuisse, sed timore regis puellam laicam se velavisse, moxque eandem, abrepto velo, lecto ~i subactam W. Malm. GP II 159 p. 180; ~iali stola circumdatus, cum dextram sceptrum, caput ornaret corona Ailr. Ed. Conf. 767C; p1534 quod predictus rex, heredes et successores sui, reges hujus regni, pro majore augmentatione et manutentione regii status ~is corone et dignitatis supremi capitis ecclesie Anglicane annuatim haberent ‥ unitum et annexum sue ~i corone ‥ quendam annuum reditum vel pentionem [sic] attingentem ad valorem decime partis omnium reventionum [etc.] pertinentium alicui archiepiscopatui [etc.] Entries 505a (cf. StRealm III 495: 1534 his ymperiall crowne); 1580 (v. diadema 1b).  b 797 ut plurimos ad profectum sanctae Dei ecclesiae et ad decorem ~is regni vestri erudiam (Ad Carolum Regem) Alcuin Ep. 121 p. 177; 797 nobilissime genti et populo laudabili et regno ~i Cantuariorum humilis levita Alchuinus salutem Ib. 129; Eormenredus et Erconbyrtus, quorum junior ~is principatum regni, patre disponente, suscepit Byrht. HR 2.

impĕrĭālis, e (imperium), de lʼempereur, impérial : Dig. 47, 12, 3 ; Cod. Th. 3, 12, 2 || -lĭtĕr, en empereur : Cod. Just. 6, 51, 1.