pax

pax, pācis, f. [from the root pac, pag, pacisco, pango; whence also pagina, pagus, q. v.: pacem a pactione conditionum putat dictam Sinnius Capito, quae utrique inter se populo sit observanda, Fest. p. 230 Müll.; orig. an agreement, contract, treaty; hence],

• peace, concluded between parties at variance, esp. between belligerents; a treaty of peace; tranquillity, the absence of war, amity, reconciliation after a quarrel, public or private (cf. indutiae): quando ita rem gessistis . . . Pax conmerciumque'st vobis mecum, Plaut. Stich. 4, 1, 14 (518): pacem componi volo Meo patre cum matri, id. Merc. 5, 2, 113 (954): orator sine pace redit, Enn. ap. Varr. L. L. 7, § 41 Müll. (Ann. v. 211 Vahl.): pacem inter sese conciliant, id. ap. Auct. Her. 2, 25, 39 (Trag. v. 164 ib.): videndum est cum omnibusne pax esse possit, an sit aliquod bellum inexpiabile, Cic. Phil. 13, 1, 1; 12, 5, 10: pax est tranquilla libertas, id. ib. 2, 44, 113: nihil est tam populare quam pax, tranquillitas, otium, id. Agr. 2, 37, 102; cf. id. Q. Fr. 1, 1, 1: esse pacem alicui cum aliquo, id. Phil. 7, 3, 7; 7, 8, 21: pacem habere, id. Att. 7, 14, 1: conciliare inter cives, id. Fam. 10, 27, 1: conficere, id. Fl. 12, 29: coagmentare, id. Phil. 7, 7, 24: servare, id. ib. 7, 8, 22: confirmare cum aliquo, id. ib. 1, 1, 2: pace uti, id. Prov. Cons. 2, 4: dimittere aliquem cum pace, id. Mur. 15, 32: suscipienda bella sunt . . . ut sine injuriā in pace vivatur (cf. II. 2. infra), id. Off. 1, 11, 35: quem L. Sulla, cum bellum invexisset totam in Asiam, cum pace dimisit, id. Mur. 15, 32: pacem petere, Caes. B. G. 1, 27: pangere cum aliquo, Liv. 9, 11: componere, id. 2, 13: impetrare, id. 30, 35: classis bona cum pace accepta est, id. 28, 37: itaque pax populo Caeriti data, id. 7, 20: Bocchus neque bello neque pace antea cognitus, Sall. J. 19, 7: pacem agitare, id. ib. 14, 10: rumpere, Verg. A. 12, 202: et sumptā et positā pace, Prop. 2, 1, 36: pacem turbare, Tac. A. 12, 65: additis qui pacem nostram metuebant, i.e. the peace granted by us, id. ib. 12, 33; 12, 29: pace belloque rempublicam regere, Suet. Aug. 61; id. Tib. 37: bello ac pace, both in war and in peace, Liv. 8, 35; Stat. Th. 4, 839: in pace, Hor. S. 2, 2, 110; Tac. A. 11, 10; 14, 39: in mediā pace, Liv. 36, 11, 2: mediā pace, Tac. A. 14, 32; Curt. 8, 10, 17: in intimo sinu pacis, Plin. Pan. 56, 4: alta pax, Sen. Thyest. 576.—
• • • • • β Plur.: hostibus victis, pacibus perfectis, etc., Plaut. Pers. 5, 1, 1 (753); Varr. ap. Non. 149, 15: jura, judicia, bella atque paces penes paucos erant, Sall. J. 31, 20; Hor. Ep. 1, 3, 8; 2, 1, 102 (Lucr. 5, 1230, ventorum paces is spurious; v. Lachm.).—
    • 2 Personified: Pax, the goddess of peace, Peace, Ov. F. 1, 709 sq.; 3, 882; Hor. C. S. 57; Suet. Vesp. 9; Petr. S. 124; Nep. Tim. 2; Inscr. Orell. 1823.—
  • B Transf.
  • • 1 Grace, favor, pardon, assistance of the gods: pacem ab Aesculapio petas, Plaut. Curc. 2, 2, 20 (270): Jovis supremi multis hostiis pacem expetere, Plaut. Am. 5, 1, 75 (1127): sunt hic omnia quae ad deūm pacem oportet adesse? (sc. expetundam), id. Poen. 1, 2, 42 (251): divum, pacem votis adit, Lucr. 5, 1229: ab Jove Opt. Max. pacem ac veniam peto, Cic. Rab. Perd. 2, 5: pacis deūm exposcendae causā lectisternium fuit, Liv. 7, 2: exorat pacem divom, Verg. A. 3, 370; 3, 261; id. G. 4, 535; Just. 20, 2, 7.—
    • 2 Pace tuā, alicujus, with your (or his) good leave or permission: pace quod fiat tuā, Ter. Eun. 466: pace tuā dixerim, Cic. Tusc. 5, 5, 12; id. de Or. 1, 17, 76: C. Claudi pace loquar, Liv. 3, 19, 7: pace majestatis ejus dixerim, Vell. 2, 129, 3: pace diligentiae Catonis dixerim, id. 1, 7, 4: pace loquar Veneris: tu dea major eris, Ov. Am. 3, 2, 60.—
    • 3 Dominion, empire, of the Romans (post-Aug.): pax Romana, Sen. Clem. 1, 8, 2; cf.: haec tot milia gladiorum, quae pax mea (i. e. Neronis) comprimit, id. ib. 1, 1, 2: immensa Romanae pacis majestate, Plin. 27, 1, 1, § 3: nostra, Tac. A. 12, 33.—
    • 4 Pax, as an interj., peace! silence! enough! pax, abi, Plaut. Mil. 3, 1, 213 (808); id. Ps. 5, 1, 33 (1278); id. Stich. 5, 7, 3 (771) al.: capillus passus, prolixus, circum caput Rejectus neglegenter: pax! Ter. Heaut. 290; 717; Aus. Idyll. 12 fin.—
• II Trop., peace, rest, quiet, ease.
• • • 1 Of inanim. objects, as of the sea: pax ipsa tumet, Stat. Th. 7, 87: sensim infusa tranquilla per aequora pace, Sil. 7, 258.—Of a river: flumen cum pace delabens, Hor. C. 3, 29, 35: fluminis, Flor. 4, 2, 28.—Of the countenance: pacem vultus habet, tranquillity, Ov. M. 2, 858.—
    • 2 Peace, tranquillity of mind: pax animi, sleep, Ov. M. 11, 624: mentis, id. Tr. 5, 12, 4: temperantia pacem animis affert, Cic. Fin. 1, 14, 26: semper in animo sapientis est placidissima pax, id. Tusc. 5, 16, 48.—
    • 3 The rest or peace of death: excepit illum magna et aeterna pax, Sen. ad Marc. 19, 5: so, REQVIESCIT IN PACE, a formula frequently found in later, esp. in Christian epitaphs, borrowed from Jewish grave-stones, on which , etc., very frequently occurred; v. the Lat.Hebr. epit. on a Jewess, in Murat. p. 1842, 4, and cf. the inscr. ib. p. 1674, 3.—
    • 4 Peace in the church, harmony (eccl. Lat.): quamdiu pax est in populo Dei, Lact. 5, 21, 4; 5, 13, 10.

2. pax! Interi., I) schnapp! Plaut. trin. 891 (u. dazu Brix). – II) (πάξ, Hesych.) damit basta! genug! Plaut. mil. 808 u. Stich. 772. Ter. heaut. 291 u. 717. Petron. 66, 7. Auson. edyll. 12. grammaticom. v. 22. p. 139 Schenkl. Apul. apol. 75. Vgl. Ritschl opusc. 2, 254.

1. pāx, pācis, f. (zu paciscor, pango, πήγνυμι), der zwischen zwei feindlichen, streitenden, bes. zwischen zwei Krieg führenden Parteien geschlossene Vergleich, der Friede, I) eig.: pax aeterna, Verg. u. Flor.: bona, Liv.: civilis, nach einem Bürgerkriege, Suet.: cruenta, Tac.: fida, Nep.: incruenta, Tac.: inhonesta, Tac.: iniquissima, Cic.: iniusta, Cic.: longa, Curt.: maritima (zur See), Cic.: perpetua, Sall. fr. u. Liv.: pax similis belli, Sen.: summa (tiefste), Cic. u. Tac.: tuta, Cic. u. Liv. – pacis cupidus, Sall.: in pacis artes promptior, Flor. – pacis artes, Curt. u. Flor.: pacis bona (Segnungen), Liv.: ebenso pacis commoda, Cic., u. pacis emolumenta, Tac.: condiciones pacis, Caes. u.a. (s. condiciono. B. 1, Bd. 1. S. 1421): pacis consilia, Liv.: pacis foedus, Vell.: pacis leges (Bedingungen), Liv.: pacis initia (Präliminarien), Varro: merces pacis, Sall. fr.: pacis ornamenta (Bedürfnisse), Cic.: intimus sinus pacis, Plin. pan.: pacis spes, Sall. u. Liv.: summa tranquillitas pacis atque otii, Cic.: pacis auctor, Friedensapostel, Cic. u. Liv.: pacis semper auctor, pacis semper laudator, Cic.: internuntius pacis, Curt.: pacis eius interpres, Liv.: interpres pacis et concordiae, Cic.: pacis bellique moderator, Flor.: pacis nuntius, Cic.: nata filia quasi futurae pacis obses, Sen. rhet.: pacis petendae oratores, Friedensgesandte, Liv.: oratrices pacis et foederis (v. den Sabinerinnen), Liv.: pignora pacis, v. Geiseln, Liv.: reconciliator pacis, Friedensstifter, Liv.: ruptores pacis, Tac.: auctores sponsoresque pacis, Liv.: forum, quod mihi templum quoddam pacis videtur, Ps. Quint. decl. – m. Ang. mit wem? durch cum m. Abl., zB. cum iis, Cic. u. Liv.; oder durch Genet., zB. patris, mit dem V., Ter.: pax Pyrrhi, mit P., Cic.: ebenso Ariovisti, Caes. – Abl. pace, im Frieden, Liv. u.a.; u. Ggstz. bello, Sall. (dah. bei Liv. verb. pace belloque, pace ac bello u. dgl., s. M. Müller II. Anh. zu Liv. 2, 1, 1): velut multā pace, wie im tiefen Fr., Tac. (aber auch in multa pace, Tac. hist. 3, 71): quasi mediā pace, gleichsam mitten im Fr., Tac.: pacis temporibus, in Friedenszeiten, Iustin.: aber auch in pace, im Fr., Sall. u.a. (auch Ggstz. in bello): in pace et otie, Cic.: in media pace, mitten im Fr., Liv. u.a.: cum pace, im Frieden (unbehelligt), zB. alqm dimittere, Cic.: cum bona pace, in gutem Frieden, ohne Störung, unbehelligt, in Ruhe, friedlich, zB. exercitum per fines suos transmittere, Liv., alteri populo imperitare, Liv.: vgl. Fabri Liv. 21, 24, 5. – pacis caritate, aus Liebe zum Fr. (Ggstz. belli amore), Tac. hist. 2, 37. – abnuere pacem (Ggstz. polliceri), Sall.: abnuere has pacis leges, Liv.: accipere pacem, Liv.: accipere pacem quāvis tutā condicione (unter jeder leidlichen B.), Cic.: alqm auctoritate adducere ad pacem, Cic.: adhortari alqm ad pacem, Cic.: agere (halten) pacem, Sall. fr.: agere tranquillam pacem, in Ruhe u. Frieden leben, Liv.: laetos agitare pacem, im frohen Genusse des Fr. leben, Sall. (vgl. quaesitum ab eo, pacem an bellum agitaturus foret, ob er Fr. od. Kr. haben wollte, Sall.): amittere spem pacis, Iustin., spem in perpetuum cum iis pacis, Liv.: aspernari pacem, Liv.: avertere alqm a consiliis pacis, Liv.: docebo ne coagmentari quidem posse pacem, Cic.: colere cum fide pacem, Liv.: componere pacem his condicionibus, Liv.: componere pacem cum Philippo, Liv.: componere qualemcumque pacem, um jeden Preis Fr. schließen, Aur. Vict.: conciliare pacem, Caes., pacem inter cives, Cic., pacem inter se, Enn. fr.: conficere pacem maritimam summā virtute atque incredibili celeritate (v. Pompejus), Cic.: confirmare cum proximis civitatibus pacem et amicitiam, Caes.: continere Galliam in pace, Hirt. b. G.: pax convenit, Sall., pax convenit cum alqo, Liv.: convenit mihi cum alqo de pace, Iustin.: cupere pacem, Sall. u. Flor.: dare pacem, Sall. u. Liv., alci pacem, Liv.: dare alci pacem summam, Cic.: dare alci pacis leges, Liv.: decernere pacem, concordiam et alia huiuscemodi, Sall. fr.: deferre (antragen) pacem hostibus, Liv.: dicere alci pacis leges, Liv.: dimittere pacis condiciones, Caes.: dirimere pacem, Liv., pacem Pyrrhi, Cic.: disturbare pacem et concordiam palam, Sall. fr.: emere pacem pretio, Liv.: eripere alci pacem, Cic.: cum Antoniis (mit Leuten wie Antonius) pax potest esse? Cic.: ulterior Hispania eo anno in pace fuit, Liv.: ubi pax evenerat (erfolgt war) aequitate, Sall.: exercere aeternam pacem, Verg.: exposcere pacem Teucris, Verg.: haec nova iniuria exturbavit (machte zunichte) omnem spem pacis, Liv.: facere pacem, Caes. u.a., pacem cum alqo, Cic. u.a.: ut pax fieret cum Carthaginiensibus, Liv.: pacem facere velle talibus condicionibus, Nep.: pax erat facta per obsidem puerum nobilem, Cic.: pacem facere (stiften) inter Thrasybulum et eos, qui urbem tenebant, his condicionibus, Nep.: firmare cum alqo perpetuam pacem amicitiamque, Liv.: florere (in vollem Maße genießen) bonā pace, Liv.: pacem an bellum gerens, im Friedens- od. Kriegsstande, Sall.: habere pacem (Ggstz. bellum gerere), Cic. u. Sall.: in quadraginta annos tutam pacem habere, Liv.: equidem ad pacem hortari non desino, Cic.: imminuere Bocchi pacem, Sall.: impetrare pacem, Liv.: cum sententia senatus inclinaret ad pacem foedusque faciendum, Liv.: inclinantur ad pacem omnium animi, Liv.: inire pacem cum alqo circa Misenum, Vell.: tanta barbaria est, ut nec intellegant pacem, daß sie vom Fr. keinen Begriff haben, Flor.: eam pacem irritam facere, Liv.: iungere pacem, Nep. u. Liv.: felicior pax est numquam lacessita, quam multo reparata sanguine, Sen.: loqui de pace, Liv.: malle pacem quam bellum od. bellum quam pacem, Sall.: mittere ad Caesarem legatos de pace, Caes.: mittere utroque legatos de pace, Liv.: mutare pace bellum, Sall.: pacem optare magis quam defendere, Sall. fr.: orare pacem, Sall.: dare vere pacem, non tantum ostendere (nicht bloß von ferne zeigen), Liv.: pangere pacem cum alqo, Liv.: paritur pax bello, Nep.: parare pacem, Liv.: parare alci pacem in perpetuum, Liv.: neque bellum neque pacem pati posse, Liv.: petere pacem, Caes. u.a.: pacem petere ab alqo, Nep.: polliceri pacem, Sall.: postulare pacem, Sall.: praestare (aufrecht erhalten) pacem, Sall. fr.: pacem ratam (gesichert) velle, Sall.: reconciliare pacem, Nep.: recuperare pacem, Sall.: redimere pacem obsidibus datis, Caes.: reparare pacem multo sanguine, Sen.: repetere pacem, Sall. fr.: repudiare pacem, Cic. u. Liv.: revocare senatum iam inclinatum a Pyrrhi pace, Cic.: rumpere pacem, Verg.: servare pacem, Vell., pacem cum alqo, Cic.: servire paci, auf den Fr. hinarbeiten, den Fr. anbahnen, Nep.: simulare pacem, Cic. u. Sall.: sollicitare omnium pacem, Liv.: inter duos reges statuitur pax, Iustin.: suadere pacem, Sall. fr.: coepisse suadere pacem, Cic.: turbare pacem, Liv., pacem Italiae, Tac.: uti pace, Fr. haben, Cic.: eo die pace sunt usi, ruhten die Feindseligkeiten, Caes.: velle pacem, Cic. – Plur. paces, Friedensverträge, Friedensschlüsse, Friedenszustände, bella atque paces, Sall. Iug. 31, 20: bella et paces, Hor. ep. 1, 3, 8: bonae paces, glückliche Fr., Segnungen des Fr., Hor. ep. 2, 1, 102: paces perficere, Plaut. Pers. 753: animadvertendum primum, quibus de causis aut quem ad modum constituerint paces, secundum, quā fide et iustitiā eas coluerint, Varro de vit. P. R. 3. fr. 7 (bei Non. 149, 15). – Personif., Pax, die Friedensgöttin, a) der Römer, der Augustus zuerst einen Altar auf dem Marsfelde weihte, an dem dreimal im Jahre (am 30. Jan., am 30. März u. am 4. Juli) geopfert wurde, Suet. Vesp. 9, 1. Ov. fast. 1, 709. Hor. carm. saec. 57. Petron. 124. v. 249. Vgl. Preller Röm. Mythol.³ Bd. 2. S. 250 f. – b) der Griechen = Εἰρήνη, Nep. Timoth. 2, 2.

II) übtr.: 1) der Friede, die Ruhe, a) lebl. Ggstde., des Meeres, pax ipsa tumet, Stat. Theb. 7, 87: sensim infusā tranquilla per aequora pace, Sil. 7, 258: eines Flusses, flumen cum pace delabens Etruscum in mare, Hor. carm. 3, 29, 35: ubi pax fluminis rediit, Flor. 4, 2, 28: der Winde, ventorum paces, Lucr. 5, 1228. – b) der Mienen, des Gemütes, pacem vultus habet, Ov. met. 2, 858. – pax animi (v. Schlaf), Ov. met. 11, 624: pacem mentis habere volunt (carmina), Ov. trist. 5, 12, 4: temperantia pacem affert animis, Cic. de fin. 1, 47: semper in animo sapientis est placidissima pax, Cic. Tusc. 5, 48: pacem demus animo, Sen. de ira 3, 41, 2. – So auch die parenthet. Verbindungen, pace quod fiat tuā, sei nicht ungehalten oder böse darüber, Ter. eun. 466: u. pace tuā dixerim, sei darüber nicht ungehalten od. böse, nimm es mir nicht übel! verzeihe mir meine Worte! (wenn man eine abweichende Ansicht od. tadelnde Bemerkung vorbringt), Cic. Tusc. 5, 12 u.a. (s. Wyttenbach Cic. de legg. 3, 29. p. 438): ebenso pace horum dixerim, Cic. de or. 1, 76: pace loquar Veneris, V. sei darüber nicht böse, Ov. am. 3, 2, 50: pace vel Quirini vel Romuli dixerim, Quirinus oder Romulus mag mir das Wort verzeihen, Cic. de off. 3, 41: pace diligentiae Catonis dixerim, ohne der Gründlichkeit des K. zu nahe treten zu wollen, Vell. 1, 7, 4: pace P. Cassii Scipionisque et Laelii dixerim, Vell. 1, 17, 3: pace maiestatis eius dixerim, seine Majestät möge mir den Ausdruck verzeihen, Vell. 2, 129, 3. – c) die Ruhe, der Friede der Seele im Grabe, excepit illum magna et aeterna pax, er ging zum ewigen Fr. (= zur ewigen Ruhe) ein, Sen. ad Marc. 19, 6: u. auf Grabschriften, hic requiescit in pace N. N., s. Corp. inscr. Lat. 10, 3303 u. ö. – 2) die Gnade, Gunst, der Beistand der Götter, pacem ab Aesculapio petas, Plaut.: ab Iove ceterisque dis pacem ac veniam (Gnade u. Huld) peto, Cic.: pacem veniamque precata deorum, Liv.: iussi pacem deûm exposcere, Liv.: pacem deorum sanguine eorum exposcentes, Iustin.: caesis de more iuvencis exorat pacem divûm, Verg.: occupandam manium ac deae pacem rati, Iustin.: diu non impetrata pax deûm, Liv.: si pax veniaque ab diis impetrata esset, Liv. – 3) die friedliche (röm.) Herrschaft, pax Romana, Sen. de prov. 4, 14; ad Polyb. 15 (34), 1; de clem. 1, 4, 2. Plin. 27, 3. – 4) die wiederhergestellte Ruhe in der Kirche, Ruhe und Friede, Eccl. (s. Bünem. Lact. 5, 13, 10 u. 5, 21, 4). – ➳ Der Abl. paci ist Varro sat. Men. 397 (bei Non. 213, 14) falsche Lesart (Riese u. Bücheler nach Ribbecks Vorschlag patris).

pax [CL] 1 (condition of) freedom from war, enmity, disagreement, or sim. (between nations, groups, or individuals), peace; b (w. ref. to Rom. xiv 19); c (pacem facere) to make peace, reach agreement or settlement; d (transf.); e (personified). Britanni nec in bello fortes ‥ nec in pace fideles Gildas EB 6; sed pacis jugiter perpes concordia regnat Aldh. VirgV 1672; Pictorum natio ‥ et foedus pacis cum gente habet Anglorum et catholicae pacis ac veritatis cum universali ecclesia particeps existere gaudet Bede HE V 25 p. 351; 798 tria videntur in hoste consideranda: virtus, dolus, pax Alcuin Ep. 149 p. 242; longe fortius timenda eorum ‥ pax quam fax Gir. TH III 21 p. 166; 1219 post guerram, quando recuperavit seisinam suam per communem pacem CurR VIII 155; 1285 de privilegiatis qui obediverant ‥ regi Anglie ante pacem Ambyan’ Rec. Wardr. 559.  b s1217 quia infirmati sunt gressus ejus, rogavit humiliter ea que pacis sunt Flor. Hist. II 165; 1310 ea quae pacis sunt inter vos exoptat enutrire Chr. Rams. 395; 1382 quod ‥ ea que pacis sunt ‥ procuratis Conc. III 167b.  c qui pacem facit cum aliquo de vulnere ‥ quod inflixerit ‥ (Leg. Hen. 70. 11) GAS 588; 1198 W. de A. debet j. m. ut sit quietus de hoc quod non fecit pacem ad scaccarium de debito domini sui sicut adaverat in comitatu Pipe 59; 1217 quod idem Henricus pacem faciat cum parentibus ‥ Hugonis pro morte ipsius Hugonis Pat 19; de quibus omnibus pacem fecerat infra annum post eleccionem suam et infra xij annos omnia adquietavit Brakelond f. 129; 1221 fecerunt inter se pacem pro dim’ m. quam dedit vicecomiti PlCrGlouc 28; 1238 senescallus Willelmi de Bello Campo adavit facere pacem pro debitis domini sui que nobis debuit LTR Mem 12 m. 10d.; Deus descendit in terram ad faciendum triplicem pacem [ME: seihte, sachte], inter hominem et hominem, inter Deum et hominem, inter hominem et angelum AncrR 92.  d tunc cum agnis lupus rapax / pacem firmam faciet Walt. Wimb. Van. 101.  e oscula ‥ que virgo, pax a justicia sumens oscula, virginales vultus exuere nesciens, mox castissimam faciem roseo cepit rubore perfundi Ps.-Elmh. Hen. V 77 p. 222. 2 consent, agreement. b (pace or salva pace w. gen. or poss. pron.) with all due respect (to), without wishing to quarrel (with). quod cum pace et reverentia sanctorum loquar Aldh. VirgP 7 p. 234.  b liceat ‥ michi, pace majestatis regie, verum non occuluisse W. Malm. GR IV 312; lecte sententie quibus pace omnium demonstratum est Id. GP I 29 p. 44; salva pace Solini, passer vexatur eodem morbo Neckam NR I 70 p. 117; summus pontifex, salva pace sua, remedium non adhibuit Ad. Mur. Chr. 167. 3 freedom from disturbance, tribulation, persecution, or sim; (~in pace et quiete) in peace and quiet; b (in epistolary salutation or as blessing); c (transf. or fig., w. ref. to calm, rest, or intermission). justus vir in omnibus, requievit in pacem [v. l. pace] cum patribus suis Theod. Laterc. 8; est pax carnalis et spiritualis Alex. Cant. Dicta 13 p. 156; c1213 delicta nostra in pace et quiete deflere vellemus Gir. Ep. 7 p. 252; 1217 redditum [civitatis Burdegale] ‥ prefatis Gerardo et confratribus suis in pace habere faciat Pat 51; c1300 Hugo stetit in pace, quia confusus Year Bk. 30 & 31 Ed. I app. 532.  b his dictis, tetigit caput et ridens mea figit / oscula, sic dicens “tibi pax!” ac me benedicens R. Cant. Poems 7. 52; c1130 H. abbas Westmonasterii et totus conventus ecclesie omnibus successoribus suis pacem, prosperitatem, et perpetuam salutem Ch. Westm. 243; c1145 omnibus baronibus ‥ salutem et pacem Cart. Chester 11 p. 69.  c 1265 tumultuosis ‥ pacem dedisse negociis Cl 67. 4 freedom or immunity (from liability, interference, or restrictions); b (granted by God, the Church, or a saint); c (granted by king or royal official); d (w. ref. to exemption from service, payment, or sim.); e (w. ref. to release from outlawry); f (w. ref. to licence). 1219 quod pacem habeat crucesignatorum BNB II 53.  b Thurstinus, Eboracensis archiepiscopus ‥ dirationavit quod ex illa parte qua predicta villa a Tina fluvio circumdatur, a medio impetu ipsius fluminis incipit pax prefate ecclesie Ric. Hex. Hist. Hex. II 14 p. 62; c1168 precipio ut omnes mercatores ‥ pacem Dei et meam eundo et redeundo pacemque tenendo habeant Regesta Scot. 26; ille ‥ clamitabat pacem Dei et sancti Wlstani cujus se peregrinum esse dicebat Mir. Wulfst. I 31; s1234 ad pacem ecclesie fugientes ‥ in ecclesia cathedrali ‥ latitabant M. Par. Maj. II 293; 1256 A. vulneravit Ricardum ‥ infra libertatem de Hextildesham, et dictus A. statim fugit ad pacem de Tynemue, et male creditur; ideo exigatur et utlagetur AssizeR Northumb 88.  c a1087 (1383) Willelmus Dei gratia rex ‥ notum facio quod ego A. abbatisse pacem et amorem meum concedo CalCh V 284; omnis homo pacem habeat, quam rex et dabit (Leg. Hen. 52. 3) GAS 574; c1140 concessi ‥ ut sive latro sive aliquis malefactor ‥ habeat firmam pacem dum fuerit in nundinis, nisi forte forisfecerit in illis Cart. Chester 10 p. 68; 1180 precipio ut ista pax et compositio ‥ illesa ab eis perpetualiter teneatur Regesta Scot. 236 p. 276; 1203 super pacem ei datam a vicecomite in comitatu SelPlCrown 32; 1217 volumus quod ‥ Henricus firmam pacem nostram habeat et securam Pat 19.  d 1221 pacem habere faciat ‥ Johanni de sectis comitatus et hundredorum quamdiu fuerit in servicio domini regis Pat 286; 1242 de demanda predicta ipsum pacem habere permittentes RGasc I 6a; 1259 quod ipsum T‥ . de predicta pecunia pacem habere permittat Cl 373; 1266 Petrum de arreragiis ‥ que ab eo exigis ‥ pacem habere permittas Cl 177.  e 1276 quod predicta utlagaria adnulletur et pax predictorum Galfridi et aliorum proclametur (CoramR 26 m. 40) SelCKB I 30.  f 1198 pro pace de se maritanda Pipe 16. 5 peaceful recognition of one’s authority or power and the social order (or area of jurisdiction) that issues from it, peace: a (of God, the church, or ecclesiastical official); b (of king or kingdom); c (in title, w. ref. to the king as the embodiment of social order). a doctrinam Christi ‥ dixit in qua requies et missa fit in pace ecclesiae Comm. Cant. III 114; pax Christi est fructus spiritualis Ib. 142; ea quae unitati pacis ecclesiasticae congruerunt Bede HE 5 p. 214; alia perplura ecclesiasticae castitati et paci contraria gerunt Ib. 18 p. 321; infractio pacis ecclesie vel manus regis per homicidium (Leg. Hen. 12. 1a) GAS 558; de fractione pacis ecclesie. si quis sancte ecclesie pacem fregerit, episcoporum est justicia (Leg. Ed. 6) Ib. 631; s1140 illi pacem Dei et beati patroni sui A[ldelmi] infringere veriti J. Worc. 61; 1287 in villa S. Ivonis insultavit ipsum maliciose ‥ contra pacem domini abbatis (CourtR St. Ives Fair) Law Merch. I 20.  b treuua, i. pax regis erat in villa (Kent) DB I 1ra; de pace in curia regis. tam longe debet esse pax regis [AS: cinges griþ] a porta sua ubi residens erit, a quatuor partibus ‥ (Quad.) GAS 391 (= Leg. Hen. 16. 1); Ib. 559; nisi accusator adiciat ‘de pace domini regis infracta’ Glanv. I 2; 1220 contra pacem ‥ regis ‥ intruserunt se ‥ et ‥ tenent se in castro ‥ et nolunt venire ad pacem CurR VIII 204; Johannes ‥ frater regis Ricardi, jam defuncti ‥ pacem suam in Anglia nunciavit Flor. Hist. II 121; 1327 dominus rex perdonavit prefato Luce sectam pacis sue de quibuscumque feloniis Law Merch. III 55.  c rex Henricus, pax patrie gentisque sue pater G. Steph. 1. 6 (leg.) breach of the peace (usu. of the king or royal official). 1201 nequiter in pace domini regis abstulerunt ei quendam nativum suum SelPlCrown 2; 1202 non fuerunt appellati de pace regis set de pace vice comitis Ib. 8; 1202 Petrus Pollard’ appellavit Simonem de W. de pace regis et alios de vi Ib. 13; 1220 furatus fuit unam equam ‥ in communi pastura ‥ in pace Dei et in pace comitis domini sui CurR VIII 271; appellavit eum de pace domini regis et semper prius de pace vicecomitis PlCrGlouc 25; 1583 in pace Dei et nostra ad tunc et ibidem existen’ insultum et affraiam fecit Pat 1235 m. 23. 7 (eccl. & mon. pax or osculum pacis): a kiss of peace (given during Mass). b pax, paxbred, an osculatory (cf. J. Braun Das christliche Altargerät Munich, 1932, pp. 561–2). a post annum et dimedium eucharistiam summat, ad pacem veniat, psalmos cum fratribus canat Gildas Pen. 1; in eucharistiae acceptione pacis osculum [AS: sibbe coss] presbiteris ‥ detur RegulC 41 (= Ælf. EC 9); in omni missa pax debet in ecclesia dari, excepta missa mortuorum Gir. GE I 9 p. 32; 1236 emi faciat corporalia et pixidem, asserem ad pacem deferendum et duo candelabra Cl 254; post pacem datam [ME: efter þe messe cos] dum sacerdos communicat AncrR 10; 1445 una pulchra tabula pro osculo pacis (v. osculum 1f).  b verumtamen osculum pacis rex archiepiscopo porrigere recusavit. dispositum est ‥ ut in crastino in celebratione misse archiepiscopus a sacerdote pacem accipiens regi porrigeret V. Thom. A 66 p. 67; episcopus, ut moris est, pace a sacerdote accepta regi detulit et deinde abbati ‥ porrexit Chr. Battle f. 61v; prior et omnes alii pacem a sacerdote acceptam sine ministro porrigent populo Chr. Abingd. II 341; monacus foras audiens missam osculum pacis accipiat, et aliis circa eum offeret pacem Cust. Cant. Abbr. 259; pacem sumptam a sacerdote [diaconus] portabit abbati Cust. Cant. 50; c1500 una pax de ebore cum clausuris argenteis Invent. Ch. Ch. 128.

1 pāx, (6) pācis, f. (cf. paciscor, pango ), ¶ 1 paix [après une guerre] : in pace, in bello Cic. Verr. 2, 4, 7 ; pace belloque ; pace ac bello Liv. 2, 1, 1 ; 24, 1, 13, en paix, en guerre ; pace seul Cic. Ac. 2, 1 ; summa in pace Cic. Verr. 2, 2, 159, dans la paix la plus profonde || paix [avec qqn] : cum aliquo Cic. Phil. 7, 22 ; [av. gén.] de Pyrrhi pace agebatur Cic. Phil. 1, 11, on discutait de la paix avec Pyrrhus || cum proximis civitatibus pacem et amicitiam confirmare Cæs. G. 1, 3, 1, consolider (affermir) les relations pacifiques et amicales avec les cités voisines ; pacem habere Cic. Phil. 2, 90, avoir la paix ; pacem facere Cic. Phil. 2, 90 ; conficere Cic. Fl. 29 ; componere Liv. 2, 13, 3 ; jungere cum aliquo Liv. 1, 1, 6, faire la paix, régler la paix, conclure la paix avec qqn, cf. pango II, § 2 ; dare Liv. 7, 20, 8, accorder la paix ; pacem inter cives conciliare Cic. Fam. 10, 27, 1, rétablir la paix entre les citoyens || bella atque paces Sall. J. 31, 20, le droit de faire la guerre et la paix ¶ 2 [fig.] tranquillité, calme : a) [de la mer, des flots, etc.] Hor. O. 3, 29, 35 ; Stat. Th. 7, 87 ; [des vents] Lucr. 5, 1228 ; b) [de lʼâme] Cic. Tusc. 5, 48 ; Fin. 1, 47 ; sérénité du visage : Ov. M. 2, 858 ; c) [en parl. des dieux] bienveillance, faveur, assistance : ab dis immortalibus pacem ac veniam petere Cic. Font. 30, demander la bienveillance et la faveur des dieux immortels, cf. Liv. 7, 2, 2 ; Virg. En. 3, 370, etc.; d) [expr.] : pace tua dixerim Cic. Tusc. 5, 12, permets-moi de le dire, soit dit sans tʼoffenser ; pace horum dixerim Cic. de Or. 1, 76, que ceux-ci qui mʼécoutent me permettent de le dire ; tua pace Pl. Rud. 698 ; pace quod fiat tua Ter. Eun. 467, avec ta permission ; e) pax Romana Sen. Clem. 1, 4, 2, la paix romaine, paix de lʼempire romain [mais Sen. Prov. 4, 14, domination paisible de Rome] ; f) interj. pax ! la paix ! silence ! Pl. Mil. 808, etc.

➳ abl. paci Varro Men. 397 ( Non. 213, 14 ).

pax , pacis. f.
平安。太平。平和。康溱。安寧。Ubi — fluminis rediit 河方復平之時。Pace tua dixerim 吾言見怒。

Suggest a Translation
See an image

pax ! interj.
閉口。捫舌。

Suggest a Translation
See an image

pāx pācis, f

• PAC-, a compact, agreement, treaty, peace, treaty of peace, reconciliation: cum eis facta pax non erit pax: maritima: pro emptā pace bellum intulerunt: pacem petere, Cs.: pangere, L.: Nulla dies pacem hanc rumpet, V.: iura, bella atque paces penes paucos erant, S.—Person:, the goddess of peace, Peace, H., O., N.—Concord, tranquillity, peace, harmony: videndum est cum omnibusne pax esse possit, an, etc.: suscipienda bella, ut in pace vivatur: bello ac pace, both in war and in peace, L.: in pace, H.: in mediā pace, L.: paces bonae, i. e the blessings of peace, H.—Of the gods, grace, favor, pardon, assistance: ab Iove Opt. Max. pacem ac veniam peto: pacis deūm exposcendae causā, L.: exorat pacem divom, V.—Abl.with a possess. pron. or gen, by the good leave, by permission, with all respect to: pace quod fiat tuā, without offence to you, T.: pace horum dixerim: hoc pace dicam tuā: Claudi pace loquar, L.—As an exclamation, peace! silence! enough!: capillus passus prolixe . . . pax!T.—Dominion, empire: pacem nostram metuere, Ta.—Fig., of the mind, peace, tranquillity: pax animi, sleep, O.: mentis, O.: temperantiā pacem animis adfert.—Of things, peace, rest, quiet: flumen cum pace delabens, H.: pacem voltus habet, is tranquil, O.