capa
Vestis cilicina de caprarum pilis, quæ in modum Caracallæ, quam nunc
Capam vocamus, perseverat usque in hodie, apud nos est.
In pago
Parisiacensi Capa Salvatoris nostri in Monasterio Argentolii revelatione divina
reperta est, inconsutilis et subrufi coloris, quam gloriosa mater ejus fecit ei, cum
adhuc puer esset, prout repertæ cum ea litteræ indicabant.Capamviris laicis tribuit Gaufredus Malaterra lib. 2. cap. 44 :
Ipse cum tredecim viris, gladiis cum Capis accinctis... ad portam
castelli accedens, etc. Rogerus Hoved. in Henrico III. : Percussus est
cum gladio per Cappam et tunicam et camisiam, non sine sanguinis effusione. In
Ricardo I : Et fracta est Cappa Regis Anglorum, ex percussione Willelmi des
Barres. Adde Matth. Paris pag. 15. cottos vel mantellos cum Capisdeferre, contra Monachi
cottos, vel
mantellos sine Capa portarevetantur in Concilio Metensi ann. 888. cap. 6.
Capamsequiori sexui adscribunt etiam Scriptores. Idem Malaterra lib. 2. cap. 29 :
Vestium etiam tanta penuria illis erat, ut inter
Comitem et Comitissam nonnisi unam Capam habentes, alternatim, prout unicuique major
necessitas incumbebat, ea utebantur. Matthæus Paris ann. 1192 : Vestem
Sacerdotis in meretricis habitum convertit tunica viridi feminea indutus, Capam habens
ejusdem coloris, peplum in capite muliebre portans, etc. Computum Stephani de la FontaineRegii Argentarii ann. 1351 :
Pour fourrer une robe de 4.
garnemens que Madame la Royne ot de livrée le jour de Myaoust, pour les 2. surcos, et
cors de la Chape, 3. fourrures de menu ver. Tradit Gaufredus Vosiensis 1. part.
cap. 55. extremo Regem Ludovicum VII. prohibuisse mulieres publicas chlamyde seu Cappa
uti Parisius, ut tali nota a legitime nuptis discernerentur. Item amitæ nostræ abbatissæ sororum S. Claræ in Nuss
Cappam et tunicam de rubeo cameloto.Capaautem tunicæ laxioris et talaris species fuit, quæ cæteris vestibus superaddebatur, pallii instar : unde recte Isidorus lib. 19. Orig. cap. 31.
Capam dictamscripsit,
quia quasi totum capiat hominem. Anonymus in Vita S. Vodali Benedicti num. 10 :
Tollens pallium suum qui vulgo Cappa vocatur.
: Cil del chastel s'adoubent à droiture, Vestent hauberc, ceignent espées nues, Et par desuere ont les Chapes vestues. des Ducs de Normandie:
N'a gueres meillor terre sous la Chape dou ciel. Si persona quælibet ad eum transiens invenitur, non ei aufertur Capa, sed de vita
statim et membris agitur. Vitæ abbatum S. Albani : Ad Synodum
venient ;... et inter alios sedebunt, habitu tamen itineris non mutato, nisi velint,
videlicet in Cappis et calcaribus.
Clericis suis huc illucque fuga dispersis etiam sine
Cappa sua vix evasit.Negotiatorum Capas se petiturum jactabant.
: Tos à guise de marcheans, Furent vestus de Chapes grans. Capanegotiatoribus præsertim tribuitur, ut recte observat Cangius : at vero minus feliciter tuendam hanc sententiam Lupum Ferrariensem profert ; non enim vestis, sed loci cujusdam nomen ibi indicatur, quem D.
Bonamyin Dissert. edita tom. 17. Comment. Acad. Inscript. pag. 288.
Cappas, vulgo
Ceppoiappellat, ex diversis locorum positionibus aliisque argumentis disputat D.
Levesque de la Ravalieretom. 21. eorumd. Comment. pag. 175. Adhuc sub judice lis est.
Capa pluvialis, cujus in pluvia usus erat. Chron. Andrense :
Volens ab Eleemosynario nostro Capam pluvialem et sumptuosam ancis
singulis extorquere... siquidem in nostro hospitali de filo grosso Capa solebat singulis
texi, et domino de Fielnes transmitti. Vincentius Belvac. lib. 29. cap. 118 :
Ecce Natalis Clericus meus ante me astitit, Capa indutus pluviali, sicut mihi
videbatur, pulcherrima, etc. Wibertus Archidiac. in Vita S. Leonis IX. PP. cap.
8 : Super pluviali veste, quæ Capa vocitatur.
MS. : Une Chape à pluie afeubla. In tota terra Carreou non sunt nisi tria arpentia libera, quorum
duo reddunt duas Capas Pluviales Archiepiscopo quandocumque vadit Romam. Marten.
tom. 4. Anecd. col. 611. D. ex Statutis Ecclesiæ Barcinon. : Quilibet Canonicus qui
receptus sit... teneatur infra primum annum, quo præbendam receperit manualem, facere
unam Cappam Pluvialem seu processionalem de purpura.Une robe laquelle les bergiers portent vestue
pour cause de la pluye, du vent ou de la neige, appellée Chappe ou pays par
delà.Lacernas pluvialesvocat Interpres Juvenalis Sat. 9. v. 28. quas ille
pingues, quæ muniant a pluvia, non quæ ornent. Capa ad aquam, in Computo anni 1202. apud D.
BrusselTract. de Feodis pag.
Capamcapitis tegmentum esse dixit Isidorus loco citato :
Capa dicta quod capitis est ornamentum, Certe capam os et vultum
texisse docet Affublé fu, s'ot le chaperon mis, Ostez la Chape, li Cuens Fromond a dit, Mult vos voi ors enbronchiés et pansif. Osta la Chape, si lor montra son vis. Par les chans sont à lui esperon venu, Esmuchies de lor Chapes, rien à nul cognu. En la Chape s'est embuschiés, Qu'il ne fu pris, ne encerchiés. Capam et refugium infidelium et malignantium, quod ii videlicet apud Maffredum delitescerent, et absconderentur.
manicatædicuntur Matth. Paris ann. 1258 :
Cujus familia collateralis octo
Capis, videlicet quinque clausis, et quinque Manicatis de optimo moreto superbivit
redimita. Computum Stephani Fontani : Manches de Chape, et le chaperon de
Chape, 300. ll. Innocentius III. PP. in Concilio Lateran. can. 16. et lib. 1.
Epist. pag. 298. vetuit ne Canonici et Clerici Cappas Manicatasintra Ecclesiam ad divinum Officium deferrent. Idem prohibuere Galo Cardinalis in Constit. ann. 1208. cap. 3. 4. Odo Paris. in Statutis Synodalibus, Concilium Eboracence ann. 1195. can. 6. Monspeliense ann. 1214. con. 3. Avenion. ann. 1209. can. 12. Sarisberiense ann. 1217. can. 10. Statuta Synodalia Nicolai Episc. Andegav. ann. 1264. et 1269. Constitutiones Nicosienses can. 8. Synodus Cicestrensis ann. 1289. can. 9. Synodus Bajocensis ann. 1300. can. 33. etc.
Capispræterea assuta erant et cohærebant
caputia, et ita induebantur, ut cum maxime clausæ essent capæ, caput per collare, seu foramen collaris inferretur. Vide in Capitium et Caparo.
Capa, Monachorum præsertim fuit. Theodemarus in Epist. ad Carolum Magnum de Monachis Casinensibus :
Illud autem indumentum quod a Gallis
Monachis cuculla dicitur, nos Capam vocamus. Eckeardus Junior de Casib. S. Galli
cap. 1 : Ingreditur penetralia claustri vacuis fur noctibus nudipes, Cappa quidem,
uti Fratrum unus putaretur, indutus. Vita S. Vodali Benedicti n. 11 :
Ille tollens pallium suum, qui vulgo Capa vocatur, super eum projecit.
Quem tam pleniter misericordiæ
studium possederat, ut si quem pauperum nuditatis injuria torpentem conspiceret,
plerumque suis exutus vestibus, miseri contegeret artus, ita ut interdum sine tunica,
sola Cappa contectus ad Monasterium remearet. Vita S. Benedicti Anian. inter
eadem Acta sæc. 4. part. 1. pag. 213 : Concessit etiam necessitatis cause propter
quam Regula jubet, duas scilicet stamineas et femoralia, pelliceas quoque et tegumenta
eorum, Cappas duas.Et beatam virginem ab oratione excitat periculis
opponendam... Ad hanc vocem illa ab oratione surrexit, et quasi ad colluctationem
vocaretur, Cappam qua erat induta abjiciens, fores Ecclesiæ confidenter aperuit.Brevior superpellicio vel tunica uno plena palmo, undique rotunda esse
debet, et ante non nimis alte fissa. Vide Concil. Trosleianum can. 6. Ordericum Vital. lib. 8. pag. 711. Vitam Alcuini num. 25. etc.
Cappam, pelles et pellicium de ovibus,
caligas et Confer
Capapellis.
Nam videbatur sibi quod
stans in edito, familiares suos ad se de periculo confugientes, reciperet, eisque super
pluviali veste, quæ Cappa vocitatur, inclusis, sanguine eorum sibi vestes infici
conspiceret. Eckehardus Junior de Casib. S. Galli cap. 5 : Reliquiasque
ejus, ut mos nobis est, Cappa illa aquilifera indutus vespere diei Sancti ipse domum
reportabat.
Quando Cappis utuntur, prævideant qui eas gerunt ne parietibus se
premant, nec transeundo per ostia, nec quando sedent, sub se habeant.In ejusdem diei (O. SS.) hora vespertina. Vesperæ pro defunctis in
capella : ubi illis finitis matutinæ similiter pro defunctis aguntur, ad quas Papa cum
Cappa quasi cardinalari, sed ampliori, de laneo panno russato cuculatus accedit ; quem
cardinales Cappis pavonatiis induti sequuntur.Capas quoque in majoribus festis
superinduimus,... quæ Capæ bene ab interiori parte patulæ sunt, et omnino præter
necessariam fibulam inconsutæ,... fimbriis quoque subter ornatæ sunt. Honorius
Augustodunensis lib. 1. cap. 227 : Capa propria vestis est Cantorum.
d'Albretann. 1472. ex Cod. reg. 9673. 2. fol. 91. v° :
Item legavit
conventui fratrum Minorum castri Jelosii unam suam hopalandam,... de qua vult fieri
Capam missalem diaconalem et subdiaconalem ad servitium et pro cantando missas de
Requiem. Stat. colleg. Fux. Tolos. ann. 1457. ex Cod. reg. 4223. fol. 204. v° :
Vesperæ defunctorum, sacerdote cum Cappa missaria seu pluviali armis nostris
fulcita induto,... celebrentur.Tunc misit Rex domno
Abbati et sacro Conventui Capam pæne auream totam, in qua vix nisi aurum apparet, vel
electrum, vel margaritarum textus, et gemmarum series : inferius autem undique
Tintinnabula resonantia, ipsaque aurea pendent. Notum in veteri Lege summi
Sacerdotis vestimentorum oras tintinnabulis insignes fuisse, ut nota esset eorum conversatio, ut ait S. Augustinus lib. 2. Quæst. in Exod. cap. 119. Vide Tintinnabulum.
Gouletin Compendio jurium et consuetud.
Ordo processionis
Universitatis. Crucem portat quidam Bacchalarius artium Cappa cathegorica
indutus, hoc est, Cappa decenti et convenienti. Eadem notione Catégoriquedicunt Galli ; quod a voce
Categoriæsumtum non dubito.
Nullus permittitur ad altare deservire, vel Epistolam legere, nisi in
superpellicio et Cappa rotunda. Capas Rotundas et largas more Clericorum et Sacerdotum
deferre ut Episcopus Magalonensis prohibeat Judæos, admonet Innocentius IV.
apud Baluzium tom. 7. Miscell. pag. 407. ne, quod sæpe contingit, a peregrinis et
advenis eis tanquam Sacerdotibus honor et reverentia indebita præbeatur. Quare
subdit : Mandamus quatenus præfatos Judeos, ut Capis hujusmodi omnino dimissis,
habitum eis congruentem deferant, quo non solum a Clericis, verum etiam a Laicis
distinguantur, etiam per substractionem communionis
fidelium.ut a sanis possint discerni, ne misceant se communicationi sanorum, in
Statutis Synodal. Eccl. Constantiensis in Normannia cap. 19. apud Marten. tom. 4. Anecd.
col. 806. de Presbyteris vero ibidem cap. 18. statuitur ut,
Si oporteat eos equitare, possint
tunicalia sub Clausa Capa habere aperta ; sed in aperto clausa deferant. Qui autem de
cetero transgressor hujus constitutionis extiterit ; vestis aperta portata in publico
pauperibus erogetur : et hoc præcipimus executioni mandari. Vide
ejusd. Anecd. tom. 3. col. 898. 1775. et tom. 4. col. 47.Idem ab adolescentia Domini jugum ferens, quasi quædam præludia futuri sacerdotii
Capam Clausulam in studio semper habens, etc. sed f. legendum Clausa.
Gouletin Compendio jurium et consuetud. Universitatis Paris. fol. 13. verso.
Recensere in hoc loco
necesse non habeo, quos ille sumptus et quam graves ille faciebat, dum universam
Archiepiscopi familiam lautissimis epulis excipiebat, Cappam, uti vocant Professionalem,
Archiepiscopo donabat.Habes nunc forsitan mitram, habes juxta morem Romani Pontificis Rubeam
Cappam, etc.Sacerdotes... in Ecclesia et extra non utantur Duobus aliis, qui facient Capas ad missam dominicam, cuilibet
xij. den. dare teneatur.De Cappa
portanda in potationibus. Item quia sæpe solent dissentiones et scandala provenire circa
Capam portandam pro potatione in festis beatorum Brioci et Guillelmi consuetis, ad
obviandum eidem statuimus et ordinamus, quod quilibet canonicus præbendatus residens in
ecclesia teneatur de cetero, secundum ordinem quo scribitur in distributionibus,
incipiendo a primo usque ad novissimum, et deinde revertendo similiter, portare Capam
illam in turno suo, et providere de potatione sub pœna centum solidorum.Dom. decanus et capitulum receperunt in
canonicum et fratrem Philippum de Briort,... et subsequenter idem Philippus fecit et
præstitit juramentum consuetum, et promisit Capam suam solvere infra annum.
Stat. S. Dion. Leod. ann. 1330. tom. 2. Monum. sacr. antiq. pag. 443 : Item,
quilibet canonicus ad præbendam receptus de primis et promptioribus fructibus præbendæ
suæ solvet Cappam unam in valore novem librarum Turon.
Aschaffinburgensis ecclesiæ canonici tenuitatem suam
in ecclesiasticis ornamentis, videlicet in Cappis purpureis et in aliis indumentis...
considerantes... statuerunt, quod inutiles expensas, quas quilibet canonicus pro
introitu suo... expendere consueverat, in meliores usus de cetero redigat, ac exinde
ad honorem Dei et B. Petri, Cappam purpuream ecclesiæ conferat in estimatione marcæ et
dimidiæ.Disputer de la chape à l'Evesque. Id est, de re, quæ nec actori, nec reo, sed tertio competit. Chronicon Andrense pag. 629 :
Dicente, quod utraque pars pro Capa Ordinarii conflictum haberet, quia neutra
pars jus patronatus in prædicta Ecclesia habere deberet.De capa ordinarii litigare, Rem alienam agere. Charta ann. 1319. in Reg. 59. Chartoph. reg. ch. 357 :
Attenta quantitate
negotii et quod partes ipsæ inanibus sumptibus pro hiis, quæ ad jus regium et ejus
dispositionem solum pertinent, non ipsarum, consumebantur, et de Capa regia contendere
videbantur, etc.Infantes suos in sabbato sancto Paschæ et Pentecostes cum candelis et Capa quæ
dicitur vestis candida, et Patrinis comitantibus, ad baptismum deferant, eosque veste
innocentiæ indutos per singulos dies usque in octavum diem ejusdem sabbati ad Ecclesiam
deferant, etc. Vide Capulla, Chrismale, De pauperibus supradictis quendam optimum dictatorem et scriptorem in
Capellam suam assumpsit, quo nomine Francorum Reges propter Capam S. Martini, quam secum
ob sui tuitionem et hostium oppressionem jugiter ad bella portabant, Sancta sua
appellare solebant. Walafridus Strabo de Reb. Eccles. cap. 31 : Dicti
sunt primitus Capellani a Capa B. Martini, quam Reges Francorum ob adjutorium victoriæ,
in præliis solebant secum habere. Honorius in Sermone de S. Martino :
Hujus Capa Francorum Regibus ad bella euntibus pro signo anteferebatur, et per
eam, hostibus victis, victoria potiebantur, unde et custodes illius Capæ usque hodie
Capellani appellantur. Idem in Gemma animæ cap. 128 : Capellani a Capa S.
Martini appellati, quam Reges Francorum in præliis semper habebant, et eam deferentes
Capellanos dicebant. Non solum igitur Capam S. Martiniin Palatio, sed et in oratoriis castrensibus, quæ
Ecclesiæ portatilesdicuntur Nicephoro Callist. lib. 7. cap. 46. asservabant, atque adeo in præliis deferebant Capellani. Ubi Sozomenus lib. 1. cap. 8. de Constantino M. :
Καὶ σκήνην εἰς ἐκκλησίαν εἰκασμένην περιέφερεν, ἡνίκα τοὶς
πολεμίοις ἐπεστράτευσεν. Ex his etiam perspicuum fit, Græcos ævi recentioris
Capæ nomine appellasse sacras reliquias, quas in expeditionibus bellicis et in ipsis
præliis, deferre solebant. Mauritius lib. 7. Strateg. : Γενομένων δὲ
αὐτῶν ἐν τῷ τῆς παρατάξεως τόπῳ, ἵσταται ὁ ἀρχων, καὶ μετ᾽ αὐτόν ὁ βανδοφόρος, ὄπισθεν
δὲ αὐτοῦ ὁ τὴν κάπαν βαςτάζων, καὶ μετ᾽ αὐτὶν ὁ τὴν τοῦβαν. Constantinopolitanos
Imperatores Sanctorum reliquias in præliis extulisse, auctor est etiam Theophylactus
Simocatta lib. 4. cap. 16. Vide infra Capella, et Vexillum S.
Martini.vel sine penna, et capucio, vel almussa, in Statutis Massiliensibus MSS. ann. 1276.
Per 7. dies indutus
processit stola sanctificata et indumentis, cum quibus benedictus fuerat, et cum Capa
Romana, absque colobio tamen et casula. Tabularium S. Eparchii Inculism. :
Cortinas quoque et dosallos sive bonchallos, et ex obtimis palleis 20. Cappas
Romanas, et multa plurima, quæ numerare longum est.
Cappas Romanas duas, unam videlicet ex rubeo cindato et
fimbriis viridibus in circuitu ornatam, alteram ex Cane Pontico, quem vulgus Beuvrum
nuncupat, similiter fimbriis sui coloris decoratam in orbe.Portechape, appellabatur, hodie
Porte-manteau du Roy. In Computo Thesauri incip. a 1. Jan. 1312 :
Quinque Portantes Capam, tres Barillarii, et quatuor
Butarii pro tunicis Pasch. et Pentecost. quilibet 10. sol. Statutum Hospitii
Regis Philippi Magni ann. 1317 : Il i aura 3. Portechappes qui mangeront à Court,
et auront 4. deniers d'argent par jour pour tous ses chevaux, et seront prisiez.Porte-chappein Lit. ann. 1374. tom. 6. Ordinat. reg. Franc. pag. 78. appellatur, qui hodie
Porte-manteau.
Oudin Saudrin Vide infra Cappella 11.Cappamin Ecclesia, tom. 4. Concil. Hisp. pag. 674. in Regula consueta Toribii Archiep. Limæ. Vide Cappiger et Caparius suis locis.
Ut Canonici in Annunciatione B. M. V. qua Cappati hucusque fuerant,
perpetuo superpelliceati incedant. Vide Concil. Terracon. ann. 1329. apud
Marten. tom. 4. Anecd. col. 311. Legavit
cuilibet converso ibidem in Dalen existente Cappato, etc. Vide
Capatus, suo loco.Tam bene si casulam posuisset Cappifer albus Tam tria mox surgens mala vorasset Abel. Capula, parva capa, capa, ornamentum
capitis. Nestor Novariensis in lexico : Capula, genus vestis.
Eckehardus Junior de Casib. S. Galli cap. 5 : Per nescio quam sub Capula incuriam
sibimet ipsi manum transfixit.Vidimus eum aliquando
Incappatum, et calcaribus circa pedes redimitum. Italis Kaplaken, Panni ex quibus vestimenta clericorum et monachorum conficiebantur. Vide Lappenb. Init. Foederat. Hanseat. Docum. pag. 158. not. 1. et 286. not. 3.
Cape. Ordinatio ann. 1223. de abevratoriis Rhodani, e MS. D.
Brunetfol. 66 :
Abevratorium
protendatur... ab ipsa alba usque ad quandam Capam, quæ est ultra Rodanum ad consonam
Nuera.Ita sane, ut deinde inferatis... annualiter de grano et sica in campo Capa
quarta traenda de area. Alia ann. 1106. ibid. col. 353 : Terraticum de
grano in campo Capam quartam, de sicale in campo Capam quintam, trahendas ad
aream. Pro Capa, legitur
Parsin Ch. ann. 1184. ibid :
Terraticum de prædicta terra, de grano et segale quartam partem, etc.
Nisi legendum quis existimet Copa. Vide Cupa 3.
Item plus unam Capam postium coralli magnam cum quatuor pedibus
clausam cum clave ; et infra eandem caxam bona sequentia. Stat. Universit.
Andegav. tom. 9. Ordinat. reg. Franc. pag. 502. art. 26 : Cappa eciam examinanda
tradetur.Chape, Fornicem nempe, apud Froissart. vol. 3. cap. 17 :
Adonc l'escuyer me tira en un
anglet de la Chape du Chastel d'Ortais. Cappe d'un four, ejus Camera seu fornix,
in Chartul. sign. EzechielCorb. ad ann. 1418. fol. 49. v°.
Emchapement, vox architectonica, id quo aliquid superinduitur. Lit. remiss. ann. 1379. in Reg. 115. Chartoph. reg. ch. 287 :
En cheant aval ledit plastras cheu sur un Emchapement
d'icelle tour (de Vincennes) qui le fist aler plus loing d'icelle tour que
l'en ne cuidoit. Vide supra Camera 10.